کتاب سلطان مار

«سلطان مار» نمایشنامه‌ای از بهرام بیضایی است که از افسانه‌ها و روایت‌های عامیانه ایرانی و شرقی بهره می‌گیرد، اما آنها را به داستانی درباره قدرت، هویت و دگرگونی اجتماعی تبدیل می‌کند. ماجرا با شاه و وزیر آغاز می‌شود؛ هر دو فرزندی ندارند و به توصیه درویشی، از درختی جادویی دو سیب می‌گیرند تا صاحب فرزند شوند. وزیر دختری به نام «خانم نگار» پیدا می‌کند، اما همسر شاه پسری به دنیا می‌آورد که در هیئت مار متولد شده است؛ پسری که بعدها «سلطان مار» نام می‌گیرد.
سلطان مار با وجود ظاهر مارگونه، انسانی هوشمند است و می‌تواند پوست مار را از تن بیرون بیاورد و به شکل انسان ظاهر شود. مطابق وصیت پدرش قرار است با خانم نگار ازدواج کند، اما وزیر که نمی‌خواهد این پیوند صورت بگیرد، روایت رسمی ماجرا را دستکاری می‌کند. نگار با پی بردن به حقیقت، پوست مار را می‌سوزاند و سلطان مار ناچار می‌شود به سرزمین دیوها بگریزد. نگار نیز برای یافتن او راهی سفری دشوار می‌شود و سرانجام او را متقاعد می‌کند که بازگردد و در برابر ظلم داروغه و نفوذ بیگانگان بایستد.
بیضایی در این نمایشنامه عناصر قصه‌های عامیانه، طنز، دگردیسی و شیوه‌های نمایشی سنتی ایران را با مسائل سیاسی و اجتماعی زمان خود پیوند می‌دهد. «سلطان مار» در ظاهر قصه‌ای افسانه‌ای درباره شاهزاده‌ای است که در پوست مار به دنیا آمده، اما در لایه‌ای دیگر درباره قدرتی است که با جعل روایت و کنترل حقیقت حفظ می‌شود و مردمی که برای بازپس‌گرفتن اختیار خود به تغییر نیاز دارند.